Leren is een werkwoord

Verlamming in de verwen-me-nu-maatschappij

Dit is een weerslag van een gedachte. Een gedachte die zich heeft ontwikkeld door ervaringen in de klas en gesprekken met collega’s. Een gedachte die me op een spoor zet van een noodzaak. Een noodzaak voor verandering in mijn didactische aanpak en misschien zelfs een noodzaak voor een wending in school.

Nu zal ik geen oplossing geven; een panacee heb ik niet. Noch heb ik de pretentie volledig te zijn in mijn beschrijving of correct te zijn in mijn analyse. Wel roep ik op tot een schoolbrede discussie hierover en misschien daarna een samenwerking in een nieuwe richting. Ik zal grote woorden gebruiken en ongetwijfeld een gechargeerd beeld geven. Het gevoel van urgentie blijft echter.

Een klas loopt vol met leerlingen die druk zijn met elkaar. In vrijwel elke hand een ‘smartphone’ in de aanslag. Ze gaan zitten, praten, duimen en vingers typen en ‘swipen’. Tassen op tafel, de aandacht naar scherm of medeleerlingen. Het kost tijd om ze in de ‘leerstand’ te krijgen ook al staat alles in de aanslag: docent en digibord. De noodzaak om aan de slag te gaan wordt niet gevoeld. Behoefte, gevoelens, nieuwtjes, berichten vechten om aandacht. Alles moet meteen worden beantwoord, gedeeld of bekritiseerd. Dit is niet alleen het beeld van een beginnende les. Kijk maar op straat, in de trein, kroeg of restaurant, op het schoolplein en in de aula’s. Het sociale leven, virtueel en reëel, is alles overheersend. Een wereld van oppervlakkigheid, veelheid, constante impulsen, directe behoeftebevrediging en schijn. De hele maatschappij lijkt hier ingezogen te worden, iedereen doet hier aan mee. De schijn dat doordat nu alles voor het grijpen ligt, alles nu te kennen, weten en kunnen is men iets betekent, iets is, iets moet zijn. Het virtuele ik dat een barricade vormt voor het echte ik, een scherm voor de wereld, een one-man-show met de wereld als publiek. Vermaak is waar het om draait. Het kost moeite leerlingen hier uit te trekken, om ze een wereld uit te halen die blokkerend werkt voor diepe persoonlijke ontwikkeling. Een wereld die verlammend werkt voor ontwikkelingen op cognitieve vlak.

Ik merk dat ik daar last van heb. Leerlingen zijn niet gemakkelijk echt te bereiken. Ze hebben moeite zich te concentreren op het werk dat ze moeten verzetten. Ze kunnen zichzelf niet onder het juk van de schijnwereld vandaan trekken. Ze zijn nauwelijks in staat een stevige prestatie neer te zetten. Ze kunnen zichzelf niet in de kladden grijpen, ze weten gewoon niet hoe. Speelbal van het alles stuiteren ze alle kanten op. Rust en aandacht vast houden lukt ze niet meer. Ze zijn als verslaafden die altijd weer de impulsen nodig hebben. Ze zijn verslaafd aan de verwen-me-nu-cultuur die de maatschappij steeds meer gaat overheersen. Ze zijn constant op zoek om te kunnen scoren zodat elke behoefte die in ze op komt bevredigd wordt, elk ding dat ze om aandacht vraagt het ook direct krijgt. Dat toont zich in de les, hoe leerlingen daar zitten. Het liefst ondergaan ze alles gewoon, doen wij al het werk en zij zitten erbij. Pas na lang aanhouden, veel geduld en veel masseren en praten lukt het me ze uit die impasse te halen. En dan blijft elke les de valkuil bestaan dat ze weer losslaan en meegezogen worden. Het lijken wezens met een virtueel gevoel die meegesleurd worden in de stroom van schijn en oppervlakkigheid. Alles draait om het nu en het nu moeten, waarvan de noodzaak vaak ver te zoeken is en ook niet kritisch wordt bekeken.

Het is niet zo dat dit nieuw is, het is van alle tijden, dat zie ik ook wel. Maar de heftigheid neemt toe; de verdwaalde blikken, de passiviteit, de hulpeloosheid nemen toe. Het lijkt wel alsof ze in een maalstroom zitten. Ze kunnen nog wel met al hun energie het hoofd boven water houden en ze overleven het ook wel, maar ze kunnen zelf totaal geen richting bepalen. Ze zijn niet bij machte zelf een koers uit te zetten en die te volgen als dat noodzakelijk is. En ze worden daar in alles door de maatschappij bij geholpen. Reddingsboeien, vlotten, ingedijkte stromen, vrije stroomruimte, mooie omgeving; alles om het ondergaan maar zo aangenaam mogelijk te maken. Maar geen roeispanen, geen zeiltjes, geen motorbootjes, landingspunten, kompassen, ankers of touwen om ze de kans te geven zelf te bepalen waar ze heen gaan.

Ik heb het gevoel dat we een andere weg in moeten slaan. Een weg die leerlingen een kans biedt samen met ons een pad van mogelijkheden op te gaan en ze de kracht geeft nee te zeggen tegen de verleiding van de schijn. Het gevoel van handen uit de mouwen, de wil elkaar te helpen iets te presteren, de kracht verleiding te weerstand. De moed een eigen weg te kiezen in een groep die dat accepteert en zelfs aanwakkert.

Ik ben een ouwe vent die vind dat samen iets leren, iets onder de knie krijgen, er voor moeten strijden en de handen ineen slaan een groot goed is. Maar eigenlijk is het ook wat een zeer gewaardeerde collega laatst zei: “de leerlingen – en misschien wij ook – zijn vergeten dat leren een werkwoord is”. Ja, ze zijn vergeten dat je op school, maar ook elders, moeite moet doen iets te bereiken, dat je je diploma moet halen en niet cadeau krijgt. Ze zijn het vergeten omdat ze het niet meer hoeven te doen. Leren is een werkwoord. Gelijk een kapstok voor de meeste adviespunten uit een visitatierapport: schoolregels, taakgerichtheid, uitdagen, excelleren. Met name dat laatste, daar zit immers nadrukkelijk het leren in en dat moet je doen. Vele uren maken en volhouden, soms ook tegen je gevoel en de stroom in.

Blijven we meedobberen op de maalstroom van de verwen-me-nu-maatschappij of slaan we de handen ineen en gaan we het gevecht aan voor de leerlingen en de onderlinge solidariteit? Als we niets doen vrees ik dat we het steeds meer moeilijker krijgen en uiteindelijk misschien alleen met een autoritair regiem en de bijbehorende machtsmiddelen de school moeten runnen. Een mooi thema voor een landelijke studiedag?

Volgende bericht
Een reactie plaatsen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: