Onderwijsillusie

Het gevaar van de onderwijsillusie.

De illusie van de gelijkheid van onderwijskansen zit ons allemaal in het hoofd. Deze beeldvorming van ons onderwijs is zo dominant en persistent dat we niet meer kritisch naar de werkelijkheid kijken. Door ons systeem van extreem vroege selectie, autonomie van schoolbesturen en de ontstane vrije schoolkeuze van ouders heeft zich het beeld gevormd dat we elk kind de gelegenheid geven zich te ontwikkelen op basis van eigen talenten.

Maar wordt het niet eens tijd dat we schuld bekennen? Schuld in de zin dat door alles wat we doen de sociaal-economische stratificatie van de Nederlandse maatschappij in stand wordt gehouden. Dat als je voor een stuiver geboren bent je nauwelijks werkelijk in staat bent een dubbeltje, laat staan een kwartje, te worden. Dat de verschillen in de samenleving alleen maar toenemen, dat de segregatie alleen maar extremer wordt. De steeds groter wordend sociaal-economische en sociaal-culturele kloof geeft steeds meer problemen en onrust in de samenleving.

Wordt het niet eens tijd dat we kleur bekennen, eerlijk zijn en werkelijk gaan zorgen voor gelijke ontwikkelingskansen voor alle kinderen?

Nationaal en internationaal onderzoek heeft de afgelopen tientallen jaren uitgewezen dat het sociaal kapitaal en daarmee de vroege ontwikkeling van kinderen doorslaggevende factoren zijn die bepalen of een kind zich werkelijk op basis van talenten kan ontwikkelen. Onderzoek heeft ook laten zien dat dit – ondanks alle pogingen dit te compenseren – nog steeds de voornaamste voorspellers voor ontwikkeling zijn. Kinderen uit lagere sociale klassen met gelijke talenten als kinderen uit hogere sociale klassen bereiken over het algemeen niet hetzelfde ontwikkelingsniveau. Het beeld van gelijke kansen in het onderwijs, de illusie, is zo verhullend dat we niet meer de gevolgen ervan voor de samenleving kunnen zien. De elite verschanst zich steeds meer, de sociale onderlaag roert zich steeds sterker en in de middenklasse heerst grote onrust. Alle politieke en economische acties die genomen worden versterken dat ook nog eens. Van bezuinigingen bijvoorbeeld op het onderwijs heeft de elite nauwelijks last. Die kan zelf betalen voor onderwijs en opleiding. De elite zit in netwerken waarin zich mensen bevinden die elkaar ondersteunen en helpen. Zo zijn die bezuinigingen juist de nekslag voor de sociale onderklasse. Daar zit geen financiële ruimte en daar zijn geen netwerken die dat kunnen opvangen. En de middenklasse zit tussen twee vuren: er is de angst voor sociaal afstromen en daarmee de stress van sociaal op willen stromen. Ouders in die klasse stellen alles in het werk om te voorkomen dat hun kinderen mislukken en eisen als vanzelf de hoogst wenselijke opleiding. Dat geeft heel veel druk op deze groep door de beperkte sociaal- economische en sociaal-culturele mogelijkheden van die groep.

“Classmates count” (Rusk, 2002) waarmee bedoeld wordt dat maatjes uit dezelfde sociale klasse er toe doen en niet zozeer klasgenoten. Maar in Nederland zijn steeds meer klasgenootjes uit de zelfde sociale klasse als gevolg van het vroege selectiemechanisme, het bepalend karakter van sociaal kapitaal en de vroege ontwikkeling. In Nederland zien we echter deze segregatie niet alleen op sociaal-economisch gebied, maar ook steeds meer op sociaal-cultureel gebied. De kans op sociale reproductie is daardoor in Nederland erg groot. Rusk laat juist zien in zijn onderzoek dat een mix van sociale klassen de lagere sociale klasse helpt terwijl de hogere sociale klasse geen nadeel ondervindt van die mix. De hogere sociale klasse heeft vaak een sociaal vangnet dat sterk genoeg is om eventuele problemen op te vangen. De sociaal-economische en sociaal-culturele segregatie kan daardoor verminderen.

Onder dit alles zit nog een ander probleem: het krampachtig vasthouden aan cognitieve vaardigheden als het hoogste onderwijsgoed. De kenniseconomie is immers het werkelijke ideaal dat de maatschappij nastreeft. Creativiteit en handvaardigheden worden sterk ondergewaardeerd. Deze eenzijdige insteek op cognitieve vaardigheden zorgt dat het onderwijs leerlingen met andere talenten diskwalificeert en in een isolement plaatst. Alleen in enkele uitzonderingsgevallen komen deze kinderen werkelijk tot hun recht. Dit niche-onderwijs, zoals bijvoorbeeld praktijkscholen en scholen voor voortgezet onderwijs met een speciaal onderwijsconcept, redt een aantal van deze kinderen. In alle andere gevallen mislukken ze vaak hopeloos en verdwijnen in de marges van de maatschappij. Deze groep wordt echter groter, net als haar problemen. We moeten ons realiseren dat de huidige en toekomstige maatschappelijke kosten van deze problematiek zullen blijven groeien en een steeds zwaardere last wordt als we niet ingrijpen.

Ook van buiten Nederland ontstaat druk op ons onderwijs. De PISA- en OECD-onderzoeken van de laatste jaren, die ook vrijwel alleen op cognitieve vaardigheden gericht zijn, laten zien dat Nederland daalt uit de top van de internationale lijsten. Paniek in het land, daar gaat immers de kenniseconomie. Maar we leren hierbij niet van andere ontwikkelingen die zich ook nationaal en internationaal voordoen. Ontwikkelingen waarvan ook het bedrijfsleven in Nederland de waarde inziet. De toekomst zal juist steeds meer vragen om creatieve, flexibele en maatschappelijk betrokken (wereld)burgers die niet alleen opgeleid zijn voor een beroep maar ook voor het leven. En juist die burgers leveren we niet of nauwelijks af met ons huidige onderwijsbestel.

Gelukkig vindt er wel ergens beweging plaats: in het MBO. Het MBO dat jaren te kampen heeft gehad met de problemen van doorgeschoten competentie-gericht onderwijs is zich nu op grote schaal aan het beraden. Daarbij zijn onder andere contacten met het bedrijfsleven essentieel voor het bieden van kansen en deze gaan ook steeds meer als zodanig functioneren. Maar op de grote onderwijsschaal van Nederland is dit nog maar een druppel op de gloeiende plaat. Het overgrote deel houdt krampachtig vast aan het selectiemodel op basis van cognitieve vaardigheden.

Door de illusie van gelijke kansen en de eenzijdige nadruk op cognitieve vaardigheden zijn veel kinderen bij hun geboorte helaas al voorbestemd voor een nauwelijks te veranderen toekomst. Een toekomst waar ook nog eens steeds meer onzekerheid en onveiligheid zal ontstaan als we het onderwijs laten bestaan zoals het nu vormgegeven is. Laten we de handen ineen slaan en kiezen voor een werkelijke innovatie van ons onderwijsbestel. Laten we de toekomst van ons land redden, laten we komende generaties redden.

Omdat het onderwijs een cruciale rol speelt ligt daar een plicht voor alle betrokkenen. Laten we zinvol onderwijs ontwikkelen. Zinvol in de zin van alle leerlingen echt de kans geven hun talenten te ontwikkelen. En daarmee leerlingen ook ruimte geven om juist lang door te stapelen en omwegen te kunnen bewandelen. Onderwijs vanuit rust gericht op groei, op brede ontwikkeling in plaats van op cognitieve diskwalificatie en blokkades. Docenten in Nederland, laten we ons aaneen sluiten en een vuist maken. Laat ons de drijvende kracht zijn achter een beter onderwijs en daarmee een beter Nederland. Laten we niet afwachten wat de bestuurders gaan doen, maar zelf de touwtjes in handen nemen. Laten we daarmee zelf de plicht op ons nemen te zorgen voor al onze leerlingen. We mogen grote groepen kinderen niet in de kou laten staan en bij voorbaat diskwalificeren op basis van sociaal economische of culturele afkomst.

Hierbij roep ik op tot een nationaal onderwijsdebat! Ik heb gesproken!

Volgende bericht
Een reactie plaatsen

1 reactie

  1. Erik, een debat heeft in dit polderland geen zin. Verantwoordelijkheid nemen en zelf initiatieven ontplooiien die er toe doen en uiteindelijk anderen mee krijgen. Dat kan door als ouder in de bres te springen voor je kind op school. Het kan ook door initiatieven met elkaar te koppelen die in het land al het regerende systeem te discussie stellen.

    Zo probeer ik mijn steentje bij te dragen.
    Hartelijke groet,

    Jean-Paul

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: